در اسلام با توجه به ارزش‌‌هایی که بر موضوع نقش زنان در جامعه حاکم است از جمله تکبر، عزت و احترام زن در مقابل نامحرم باعث می‌‌شود که بعضی از مشاغل برای زنان مطابق با شأن آنان تلقی نشود.

بپذیریم یا نپذیریم، موضوع اشتغال زنان در جامعة امروز از دیدگاه بسیاری از کارشناسان تبدیل به یک مسئله یا بهتر بگوییم معضل برای نظام اسلامی شده است. گرایش بی‌‌رویة زنان به بازار کار و اصرار آنان به صرف پذیرش نقش در جامعه به دلیل تغییرات هویتی و فرهنگی ایجاد شده در جامعه در حال گذار ایران، باعث طرح این سؤال می‌‌گردد که واقعاً چگونه بایست این پدیده را مدیریت کرد؟ نوشتار حاضر قصد دارد به منظور ارائة راهکار مدیریتی برای نظام اسلامی در مسئلة اشتغال زنان، با تبیین نظام ارزشی حاکم بر نقش اجتماعی زنان در جامعة اسلامی، به تبیین نقش‌‌های زنانه و نقش‌‌های مردانه در جامعه بپردازد.
الف) نظام ارزشی حاکم بر نقش اجتماعی زنان
1.مطلوب نبودن اختلاط زن و مرد
یکی از ارزش‌‌های اجتماعی مهم دین مبین اسلام که ارتباط مستقیم با تبیین الگوی نقش اجتماعی زن دارد این است که در آموزه‌‌های اسلامی، اختلاط زن و مرد بسیار مورد مذمت و نکوهش واقع شده و تعامل مرد و زن نامحرم به جز در مواقع ضرورت، به شدت برحذر داشته شده است. دین اسلام از‌آنجا‌که به دنبال جلوگیری از به فساد و انحطاط اخلاقی کشیده شدن جامعه است و ارتباط مرد و زن نامحرم را کاملاً مستعد به گناه کشیده شدن و عامل اصلی فساد اخلاقی می‌‌داند، تأکید فراوان دارد که مرد و زن نامحرم تا جایی که برایشان امکان دارد از اختلاط و تعامل با یکدیگر بپرهیزند.
البته باید به این نکته توجه داشت که از دیدگاه اسلام، ارتباط میان زن و مرد نامحرم فی‌‌نفسه ممنوعیتی ندارد؛ زیرا در جامعه‌‌ای که معمولاً نیمی از آن را جنس مرد و نیمی دیگر را جنس زن تشکیل می‌‌دهد، چاره‌‌ای جز ارتباط دو جنس مخالف با همدیگر نیست و اگر اسلام به طور کلی مخالف تعامل زن و مرد بود قاعدتاً دستورات و آموزه‌‌هایی چون رعایت حجاب در پوشش و عفاف در رفتار و گفتار برای زنان و نیز تأکید بر چشم‌پوشی مردان در مقابل زنان نامحرم، چندان موضوعیتی پیدا نمی‌‌کرد. بنابراین وجود این دستورات نشان می‌دهد که نفس ارتباط و تعامل زن و مرد از نظر اسلام ممنوع نبوده و فقط مقیّد به شروط و ملاحظاتی است.
2.عزت و احترام زن
از دیگر اصول و ارزش‌‌هایی که دیدگاه اسلام بر روی آن به شدت پافشاری کرده و آن را مورد تأکید قرار داده است همانا حرمت و شأن زن مؤمن و مسلمان به‌ویژه در برابر مردان نامحرم است. اسلام دو جنس زن و مرد را در گوهر انسانی و شرافت، یکی می‌‌داند و از این لحاظ تفاوتی بین ایشان قائل نیست.
قرآن تمام انسان‌‌ها را بدون در نظر گرفتن جنسیت و نژاد و … دارای کرامت می‌‌داند و آیة70 سوره اسراء اشاره به این اصل مهم و اساسی است، اما در این میان، اکرام و احترام نسبت به زن جایگاه خاص و ممتازی دارد. دین اسلام برای زنان مسلمان و مؤمن در برابر مردان نامحرم عزت و احترامی بسیار قائل است.
3.محوریت زن در خانواده
اصل دیگری که از آموزه‌‌های اسلامی می‌‌توان برداشت کرد و شارع مقدس بر آن بسیار تأکید داشته این است که خانواده در جامعة اسلامی مبتنی بر محور زن است. در دین مبین اسلام برداشت کلی از مجموع روایات و سیره اهل بیت(ع) بر این است که امور داخل خانه و روشن نگه داشتن چراغ خانواده بر‌عهده زن خانه است و هیچ امری برای زنان ارزشمندتر و مهم‌تر از حفظ و نگهداری نهاد خانواده شمرده نشده است. اگرچه حضور اجتماعی زنان و اشتغال آنان به فعالیت در عرصة عمومی در دین اسلام مجاز شمرده شده است اما باید توجه داشت که جواز یک عمل به معنای رجحان و اولویت آن عمل محسوب نمی‌شود.
4.تأکید بر مربی بودن زن
از دیگر اصولی که دین اسلام در دیدگاه اجتماعی و به خصوص در ارتباط با نقش زن در خانواده و اجتماع مورد توجه و تأکید فراوان قرار داده است، عنایت داشتن بر نقش تربیتی زن با تکیه بر اختصاصات و ویژگی‌‌های جسمی و بعد روحی و عاطفی وی چه در درون خانه و در نسبت با فرزند و همسر و چه در محیط اجتماع است.
جواز اشتغال زنان مانند امر تحصیل و علم‌آموزی آنان به معنای بی‌‌قید بودن آن و جایز شمردن ورود زنان به هر نوع شغل و فعالیتی در جامعه نبوده و یکی از ملاحظاتی که در باب اشتغال زنان وجود دارد موضوع نقش‌‌های زنانه و نقش‌‌های مردانه در جامعه است.
بعد جسمانی و قابلیت‌‌های بدن زن در وابستگی کودک به وی برای ادامه حیات و بعد عاطفی و احساسی او برای ارضای نیاز روحی و معنوی فرزند و شوهر، از اختصاصات ویژة زنان برای مربی بودن آنان به‌شمار می‌آید. به عبارت دیگر زنان با توجه به استعدادها و ویژگی‌‌های طبیعی خود در زمینة احساسات قوی و هوش عاطفی خود مناسب‌‌ترین گزینه برای پرداختن به امور تربیتی و انسان‌‌ساز هستند.
ب) مسئلة اشتغال زنان و تفکیک جنسیتی نقش‌‌ها
با عنایت به آیات مبارکه قرآن (بقره/234 ؛ نساء/32 ؛ قصص/23) و احادیث و روایات بسیار فراوان و متعدد که بر جواز اشتغال برای زنان دلالت دارند، و نیز گزارش‌‌های تاریخی از سیرة زنان اهل بیت(ع) و زنان صحابه که به اشتغال و کسب درآمد می‌‌پرداختند و پیامبر اکرم(ص) نیز مخالفتی با آن نداشتند. یکی از نقش‌‌هایی که دین مبین اسلام برای زنان در جامعه مجاز شمرده است، فعالیت اقتصادی و برخورداری از شغل درآمدزا در جامعه است.
جواز اشتغال زنان مانند امر تحصیل و علم‌آموزی آنان به معنای بی‌‌قید بودن آن و جایز شمردن ورود زنان به هر نوع شغل و فعالیتی در جامعه نبوده و یکی از ملاحظاتی که در باب اشتغال زنان وجود دارد موضوع نقش‌‌های زنانه و نقش‌‌های مردانه در جامعه است. در دیدگاه اسلامی با نظر به محدودیت‌‌هایی که برای ورود مردان به بعضی عرصه‌‌ها وجود دارد، نقش‌هایی هستند که حضور زنان در آنها هم به لحاظ عرفی و شرعی پذیرفتنی‌‌تر است و هم بازدهی زنان در آن عرصه‌‌ها بیشتر. نقش‌‌هایی که هم موضوع زنانه داشته و هم برای زنان صورت می‌‌گیرد که نیازمند فاعلی زنانه نیز هستند.
با توجه به شرایط خاص جسمانی زن که دین اسلام او را با عبارتی نظیر ریحانه خطاب می‌‌کند، پذیرش بعضی از نقش‌‌ها و فعالیت‌‌های اجتماعی به عنوان شغل برای وی امری سخت و طاقت‌فرسا بوده و با ویژگی‌‌های وی سازگاری ندارند. شرایط و استعدادهای ویژه زنان که به صورت ذاتی با مردان تفاوت‌‌های اساسی دارند آنان را مهیای پذیرش نقش‌‌هایی خاص نموده که ترجیح و تأکید دین اسلام را نیز به همراه دارند.
در اسلام با توجه به ارزش‌‌هایی که بر موضوع نقش زنان در جامعه حاکم است از جمله تکبر، عزت و احترام زن در مقابل نامحرم باعث می‌‌شود که بعضی از مشاغل برای زنان مطابق با شأن آنان تلقی نشود. که تذکر دو نکته در این خصوص حائز اهمیت است:
1٫ تزاحم اشتغال زنان با وظایف خانوادگی: نکتة بسیار مهمی که در باب اشتغال زنان در خارج از خانه وجود دارد، تزاحم آن با رسیدگی به وظایف و نقش‌‌های خانوادگی همچون همسری و مادری است. حضور زنان در عرصه‌‌های شغلی جامعه مساوی است با صرف زمان و انرژی آنها. این فرسوده شدن بخش قابل توجهی از زمان و نیروی آنها، خود به خود باعث کم شدن شادابی و نشاط مورد نیاز آنان برای حضور در خانه و ایفای نقش‌‌های مادری و همسری خود می‌‌گردد و به نوبة خود می‌‌تواند آنان را تحت‌الشعاع قرار داده و از کیفیت پرداختن به آنها بکاهد.
2٫ مطلوب نبودن اشتغال زنان با ذائقه مردان: یکی دیگر از ملاحظات مربوط به بحث اشتغال زنان این است که مردان عموماً با اشتغال همسران‌شان و دخالت آنها در تأمین مخارج زندگی سازگاری ندارند و همواره دوست دارند که خود تأمین‌کنندة نیازهای همسر و مخارج زندگی باشند و همسرشان صرفاً به امور مربوط به خانواده بپردازد.
راهکارها
در پایان درصدد پیشنهاد راهکارهایی هستیم که از یک سو زنان را به ایفای نقش‌های اجتماعی و اقتصادی، متناسب با ویژگی‌ها و مسئولیت‌های زنانه فراخواند و از سوی دیگر کاهش فشار‌های جسمی و روانی و افزایش حس همبستگی خانوادگی و اجتماعی را در پی داشته باشد. اما به دلیل جلوگیری از طولانی شدن کلام پیشنهادها به صورت فهرست‌وار بیان می‌گردد.
قرآن تمام انسان‌‌ها را بدون در نظر گرفتن جنسیت و نژاد و … دارای کرامت می‌‌داند و آیة70 سوره اسراء اشاره به این اصل مهم و اساسی است، اما در این میان، اکرام و احترام نسبت به زن جایگاه خاص و ممتازی دارد. دین اسلام برای زنان مسلمان و مؤمن در برابر مردان نامحرم عزت و احترامی بسیار قائل است.
بازنگری در الگو‌ها و شاخص‌های توسعه؛
اصلاح نگرش‌ها به خانواده؛
اصلاح الگوهای سبک زندگی؛
اصلاح نظام تأمین اجتماعی؛
اولویت اشتغال سرپرست خانوار؛
ایجاد امنیت در محیط‌های کار؛
توسعة مشاغل خانگی و انعطاف‌پذیر؛
توسعة مشاغل نیمه‌وقت و دوره‌ای؛
نظارت ویژه بر بازار کار زنان؛
اصلاح مقررات ساعت کار زنان در شب؛
مهارت‌افزایی به اعضای خانواده؛
مهارت‌افزایی زنان شاغل.
ابوالفضل اقبالی
منبع: ماهنامه زمانه شماره 23-24